واژهنامه · ۵۳ اصطلاح
واژهنامه ارز دیجیتال — هر اصطلاح، یک تعریف روشن
بیشتر متنهای فارسی کریپتو، اصطلاح انگلیسی را با حروف فارسی مینویسند و رد میشوند. اینجا هر واژه یک تعریف کوتاه و قابلفهم دارد، و هر جا توضیح کاملتری لازم باشد به مقالهاش لینک شده است. ترتیب بر اساس موضوع است، نه الفبا — چون کسی که «تگ» را نمیداند، معمولاً «شبکه انتقال» را هم نمیداند.
۰۱ · پایهها
چیزهایی که بقیه واژهها رویشان سوارند.
- بلاکچین Blockchain
- دفتری از تراکنشها که بهجای یک بانک، روی هزاران کامپیوتر همزمان نگهداری میشود. هر دسته تراکنش در یک «بلاک» بسته و به بلاک قبلی زنجیر میشود؛ برای همین دستکاری یک رکورد قدیمی یعنی بازنویسی همهی بلاکهای بعدش روی همهی آن کامپیوترها. بلاکچین چطور کار میکند
- نود Node
- هر کامپیوتری که یک نسخه از همان دفتر را نگه میدارد و تراکنشهای تازه را با قواعد شبکه میسنجد. تعداد و پراکندگی نودها همان چیزی است که «غیرمتمرکز» را از یک سرور معمولی جدا میکند.
- الگوریتم اجماع Consensus
- روشی که شبکه با آن سر یک نسخه از تاریخچه توافق میکند، بدون اینکه کسی رئیس باشد. دو خانوادهی رایجش اثبات کار (بیتکوین؛ توافق با صرف برق و محاسبات) و اثبات سهام (اتریوم؛ توافق با قفلکردن دارایی بهعنوان وثیقه) هستند.
- هش Hash
- اثر انگشت ریاضی یک داده: هر ورودی به یک رشتهی با طول ثابت تبدیل میشود، و تغییر یک کاراکتر از ورودی، خروجی را کاملاً عوض میکند. زنجیرشدن بلاکها با همین کار میکند.
- استخراج / ماینینگ Mining
- رقابت محاسباتی برای بستن بلاک بعدی در شبکههای اثباتکار. برنده حق ثبت بلاک و پاداش شبکه را میگیرد. در شبکههای اثباتسهام ماینینگ وجود ندارد و جایش استیکینگ است.
- تراکنش Transaction
- دستور انتقال دارایی که با کلید خصوصی فرستنده امضا میشود. بعد از ثبت روی شبکه برگشتپذیر نیست — نه پشتیبانی، نه صرافی، نه هیچکس نمیتواند لغوش کند. همین یک جمله، دلیل وجود نصف بقیهی این واژهنامه است.
- تایید Confirmation
- هر بلاکی که بعد از بلاک حاوی تراکنش تو ساخته میشود، یک تایید است. صرافیها معمولاً تا رسیدن به تعداد مشخصی تایید، موجودی را آزاد نمیکنند؛ برای همین انتقال «انجامشده» گاهی هنوز در حساب مقصد دیده نمیشود.
- ارز دیجیتال / رمزارز Cryptocurrency
- دارایی دیجیتالی که مالکیتش با رمزنگاری اثبات میشود و انتقالش نیازی به تایید یک نهاد مرکزی ندارد. «رمزارز» ترجمهی دقیقتری است، ولی در جستوجوی فارسی «ارز دیجیتال» بسیار رایجتر است. ارز دیجیتال چیست
۰۲ · کیف پول و کلید
اگر فقط یک بخش را میخوانی، همین باشد. اشتباه اینجا جبرانناپذیر است.
- کیف پول Wallet
- برخلاف اسمش، پول را «در خود» نگه نمیدارد. دارایی روی بلاکچین است؛ کیف پول فقط کلیدهای دسترسی به آن را نگه میدارد و تراکنشها را امضا میکند. کیف پول ارز دیجیتال
- کلید خصوصی Private key
- عدد سریای که با آن تراکنش امضا میشود. هر کسی که آن را داشته باشد، مالک آن دارایی است — تمام. کلید خصوصی هرگز جایی وارد یا ارسال نمیشود.
- کلید عمومی و آدرس Public key / Address
- از روی کلید خصوصی ساخته میشوند و بیخطرند: آدرس همان چیزی است که برای دریافت به دیگران میدهی. از روی آدرس نمیشود به کلید خصوصی رسید.
- عبارت بازیابی / سید فریز Seed phrase
- معمولاً ۱۲ یا ۲۴ کلمه که همهی کلیدهای یک کیف پول از آن ساخته میشوند. یعنی خودِ دارایی است، نه رمز عبور آن. هیچ پشتیبانی، ادمین، صرافی یا اپلیکیشن معتبری هرگز عبارت بازیابی را نمیپرسد. هر کس پرسید، بدون استثنا کلاهبردار است. نگهداری امن عبارت بازیابی
- کیف پول گرم و سرد Hot / Cold wallet
- گرم یعنی کلید روی دستگاهی است که به اینترنت وصل است (اپ موبایل، افزونه مرورگر) — راحت و در دسترس. سرد یعنی کلید هیچوقت آنلاین نمیشود (کیف پول سختافزاری یا کاغذی) — امنتر و کندتر. انتخاب بین این دو، معاملهی راحتی با ریسک است.
- کاستودیال و غیرکاستودیال Custodial / Self-custody
- در کیف پول کاستودیال کلید دست شرکت است (مثل موجودی داخل صرافی)؛ در غیرکاستودیال کلید فقط دست خودت. جملهی معروفش این است: کلیدش مال تو نیست، پس دارایی هم مال تو نیست.
۰۳ · صرافی و خرید
جایی که بیشترین هزینهی پنهان کاربر ایرانی همانجا خرج میشود.
- صرافی متمرکز CEX
- شرکتی که سفارشها را داخل سیستم خودش تطبیق میدهد و دارایی کاربران را نگه میدارد. ثبتنام، احراز هویت و پشتیبانی دارد؛ در عوض داراییات دست اوست. مقایسه صرافیها
- صرافی غیرمتمرکز DEX
- قرارداد هوشمندی که مبادله را مستقیم بین دو کیف پول انجام میدهد. حساب کاربری و احراز هویت ندارد و دارایی از کیف پول خودت خارج نمیشود، ولی پشتیبانی و امکان بازگرداندن اشتباه هم ندارد.
- اردربوک Order book
- فهرست زندهی سفارشهای خرید و فروش در هر قیمت. بالاترین قیمت خرید و پایینترین قیمت فروش، دو لبهی اسپرد را میسازند.
- اسپرد Spread
- فاصلهی قیمت خرید و فروش در یک لحظه. هزینهی واقعی معامله فقط کارمزد نیست؛ اسپرد هم هست و در صرافیهای ایرانی معمولاً از کارمزد بیشتر است. کارمزد و اسپرد صرافی
- میکر و تیکر Maker / Taker
- سفارشی که همان لحظه اجرا نمیشود و در اردربوک مینشیند «میکر» است؛ سفارشی که سفارش موجود را میخورد «تیکر». کارمزد تیکر تقریباً همیشه بیشتر است.
- اوتیسی OTC
- خرید و فروش با قیمت اعلامی خود صرافی، بدون اردربوک. سادهتر است، ولی اختلاف قیمت خرید و فروش در آن معمولاً بزرگتر است — همان چیزی که ابزار هزینه واقعی خرید برای هر بازار محاسبهاش میکند.
- احراز هویت KYC
- فرایند تایید هویت کاربر با مدرک. در صرافیهای ایرانی برای واریز و برداشت ریالی اجباری است. در صرافیهای خارجی، سطح احراز هویت تعیینکنندهی محدودیت برداشت است.
- اثبات ذخایر Proof of Reserves
- گزارشی که نشان میدهد صرافی در یک لحظهی مشخص چه داراییای در کیف پولهایش داشته. بدهیاش را نشان نمیدهد، پس یک طرف ترازنامه است نه هر دو طرف؛ نبودش بهتنهایی اتهام نیست و بودنش هم بهتنهایی تضمین نیست. اثبات ذخایر و چیزی که ثابت نمیکند
۰۴ · شبکه و انتقال
شایعترین جای از دست رفتن پول، و تقریباً همیشه قابل پیشگیری.
- شبکه انتقال Network / Chain
- مسیری که دارایی روی آن جابهجا میشود. یک توکن مثل تتر روی چند شبکهی مختلف وجود دارد و آدرسش روی هر شبکه معنی جدا دارد. فرستادن روی شبکهی اشتباه یعنی رسیدن به جایی که کلیدش را نداری. شبکه انتقال چیست
- TRC20 و ERC20 TRC20 / ERC20
- استاندارد توکن روی شبکهی ترون و روی شبکهی اتریوم. یک تتر ERC20 و یک تتر TRC20 ارزش یکسان دارند ولی از دو مسیر جدا حرکت میکنند و کارمزدشان یکی نیست.
- کارمزد شبکه / گس Network fee / Gas
- هزینهای که به خود شبکه پرداخت میشود، جدا از کارمزد صرافی. با شلوغی شبکه بالا و پایین میرود و معمولاً باید با ارز بومی همان شبکه پرداخت شود — برای همین ممکن است توکن داشته باشی ولی نتوانی جابهجایش کنی.
- تگ / ممو Tag / Memo
- شناسهای که در بعضی شبکهها (مثل ریپل، استلار، تون و کازموس) کنار آدرس لازم است. آدرس صرافی روی این شبکهها برای همهی کاربران مشترک است؛ بدون تگ، پول به استخر مشترک میرود نه حساب تو. تشخیص شبکه از روی آدرس
- آدرس EVM EVM address
- آدرسهایی که با 0x شروع میشوند. یک آدرس واحد روی چندین شبکهی سازگار با اتریوم معتبر است و هیچ ابزاری نمیتواند از روی خود آدرس بگوید مقصد کدام شبکه است — این را باید از گیرنده پرسید.
۰۵ · بازار و قیمت
عددهایی که همه نقل میکنند و کمتر کسی معنیشان را میداند.
- ارزش بازار / مارکت کپ Market cap
- قیمت هر واحد ضربدر عرضه در گردش. معیار بهتری از قیمت تنهاست، ولی «پولِ واردشده» نیست: در بازار کمعمق، خرید کوچک هم میتواند مارکت کپ را زیاد جابهجا کند. ارزش بازار و قیمت
- عرضه در گردش Circulating supply
- تعداد واحدهایی که واقعاً در دسترس بازارند — نه کل چیزی که قرار است روزی وجود داشته باشد. اختلاف این دو عدد، جایی است که خیلی از مقایسههای گمراهکننده ساخته میشود.
- حجم معاملات Volume
- ارزش کل معاملهشده در یک بازه، معمولاً ۲۴ ساعت. حجم پایین یعنی نقدشوندگی کم: فروش در قیمتی که روی تابلو میبینی ممکن است ممکن نباشد.
- دامیننس Dominance
- سهم یک ارز از کل ارزش بازار کریپتو. بیشتر برای فهمیدن جهت جریان پول بین بیتکوین و بقیهی بازار استفاده میشود.
- نوسان Volatility
- شدت تغییر قیمت در بازهی زمانی. نوسان بالا هم سود ممکن را بزرگ میکند هم زیان ممکن را؛ این دو همیشه با هم بزرگ میشوند، نه جدا.
۰۶ · کوین و توکن
تفاوتی که ساده است ولی مدام اشتباه گفته میشود.
- کوین در برابر توکن Coin / Token
- کوین ارز بومی یک شبکه است (بیتکوین روی شبکهی بیتکوین، اتر روی اتریوم). توکن روی شبکهی دیگری ساخته میشود و شبکهی خودش را ندارد. تفاوت کوین و توکن
- آلتکوین Altcoin
- هر ارز دیجیتالی غیر از بیتکوین. اصطلاحی بازاری است، نه فنی — و چیزی دربارهی کیفیت یا اعتبار پروژه نمیگوید.
- استیبلکوین Stablecoin
- توکنی که تلاش میکند ارزشش به یک دارایی دیگر (معمولاً دلار) نزدیک بماند. ثبات آن از قانون نمیآید، از پشتوانه و اعتماد به صادرکننده میآید — و همان صادرکننده معمولاً اختیار مسدودکردن آدرسها را برای خودش نگه میدارد. تتر و مکانیزم ثباتش
- میمکوین Memecoin
- توکنی که ارزشش عمدتاً از توجه جمعی و شوخی اینترنتی میآید، نه از کاربرد فنی. نوسانش از بقیهی بازار شدیدتر است.
- قرارداد هوشمند Smart contract
- برنامهای که روی بلاکچین اجرا میشود و شرطهایش خودکار اعمال میشوند. اکثر توکنها، صرافیهای غیرمتمرکز و پروتکلهای دیفای روی همین ساخته شدهاند.
۰۷ · ترید
تعریف میکنیم، توصیه نمیکنیم. هیچکدام از اینها پیشنهاد معامله نیست.
- اسپات Spot
- خرید و فروش خودِ دارایی با تسویهی فوری. چیزی که میخری واقعاً مال توست و میتوانی برداشتش کنی.
- فیوچرز Futures
- قرارداد مبتنی بر قیمت یک دارایی، بدون تملک خود دارایی. سود و زیان روی تغییر قیمت محاسبه میشود. ابزار حرفهای با ریسک از دست رفتن کل سرمایه. برای شروع مناسب نیست.
- اهرم Leverage
- معامله با مبلغی بزرگتر از موجودی، با قرضگرفتن از صرافی. اهرم هم سود و هم زیان را به یک نسبت بزرگ میکند و فاصله تا لیکویید شدن را کوتاه.
- لیکویید شدن Liquidation
- بستهشدن اجباری موقعیت وقتی زیان به وثیقه میرسد. نتیجهاش از دست رفتن آن وثیقه است — بدون امکان جبران با «صبر کردن».
- سفارش بازار و محدود Market / Limit order
- سفارش بازار با بهترین قیمت موجود فوراً اجرا میشود؛ سفارش محدود فقط در قیمتی که تعیین کردهای. در بازار کمعمق، سفارش بازار میتواند خیلی بدتر از قیمت تابلو پر شود.
- حد ضرر Stop-loss
- سفارشی که در قیمت مشخصی فعال میشود تا زیان محدود بماند. تضمین اجرا در همان قیمت نیست: در حرکتهای شدید ممکن است در قیمت بدتری پر شود.
۰۸ · دیفای و وب۳
واژههایی که زیاد شنیده میشوند و کمتر تعریف.
- دیفای DeFi
- خدمات مالی (مبادله، وام، سپرده) که بهجای بانک و کارگزار، با قرارداد هوشمند اجرا میشوند. واسطه حذف میشود، ولی ریسک هم از «ورشکستگی شرکت» به «باگ قرارداد» منتقل میشود.
- استیکینگ Staking
- قفلکردن دارایی برای مشارکت در امنیت شبکهی اثباتسهام و دریافت پاداش. دارایی قفلشده معمولاً تا پایان دورهی آزادسازی قابل برداشت نیست — یعنی در ریزش نمیتوانی سریع خارج شوی.
- تامین نقدینگی Liquidity providing
- سپردن دو دارایی در استخر یک صرافی غیرمتمرکز و گرفتن سهمی از کارمزد معاملات. ریسک اختصاصیاش «ضرر ناپایدار (زیان ناپایدار)» است: اگر نسبت قیمت دو دارایی تغییر کند، خروجیات از نگهداشتن سادهی همان دو دارایی کمتر میشود. ضرر ناپایدار چیست
- پل Bridge
- سرویسی که دارایی را بین دو شبکه جابهجا میکند. پلها از پرحادثهترین بخشهای کریپتو بودهاند، چون دارایی زیادی در یک قرارداد متمرکز میشود.
- ایردراپ Airdrop
- توزیع رایگان توکن بین کاربران یک پروژه. پرتکرارترین طعمهی کلاهبرداری: ایردراپ واقعی هرگز عبارت بازیابی نمیخواهد و برای «آزادسازی جایزه» پول نمیگیرد.
۰۹ · ریسک و کلاهبرداری
الگوها تکراریاند؛ شناختن اسمشان نصف دفاع است.
- فیشینگ Phishing
- صفحه یا پیام جعلی که خودش را جای سرویس واقعی جا میزند تا رمز، کد دومرحلهای یا عبارت بازیابی را بگیرد. آدرس دامنه را همیشه حرفبهحرف چک کن، نه از روی ظاهر صفحه. کلاهبرداریهای رایج کریپتو
- راگ پول Rug pull
- سازندگان یک پروژه نقدینگی را برمیدارند و میروند؛ توکن عملاً بیارزش میشود. معمولاً بعد از یک دورهی تبلیغ شدید اتفاق میافتد.
- پامپ و دامپ Pump and dump
- بالا بردن مصنوعی قیمت یک دارایی کمحجم با تبلیغ هماهنگ، و فروش در اوج به کسانی که دیر رسیدهاند. سیگنالهای «فرصت فوری» در گروهها معمولاً همیناند.
- ریسک نگهداری Custody risk
- ریسکی که از خودِ دارایی نمیآید، از جایی که نگهش داشتهای میآید: هک صرافی، مسدودی حساب، گمشدن کلید. مستقل از تحلیل قیمت است و مدیریتش هم جداست. ریسکهای پایه کریپتو
این واژهنامه تعریف میدهد، توصیه نمیدهد. هیچ مدخلی در این صفحه پیشنهاد خرید، فروش یا سرمایهگذاری نیست و نباید مبنای تصمیم مالی قرار بگیرد.
تعریفها عمداً کوتاهاند. هر جا موضوع پیچیدهتر از یک پاراگراف بوده، بهجای فشردهکردنِ گمراهکننده، به مقالهی کاملش لینک دادهایم. واژهای که لازم داری اینجا نیست؟ از صفحه آموزش جستوجو کن یا به ما بگو تا اضافه شود.